skip to Main Content

Het gezicht van olifanten verandert door de mens

Jaarlijks worden er gemiddeld 15.000 Afrikaanse olifanten gedood door stroperij, vanwege hun ivoor dat op de illegale markt veel geld opbrengt, en door de trofeejacht.
Onder invloed van menselijke dreiging wordt de evolutie van olifanten aangestuurd en veranderen de dieren letterlijk van gezicht. Een toenemend aantal olifanten is tegenwoordig slagtandloos. Stropers zijn niet geïnteresseerd in olifanten zonder slagtanden. In het Gorongosa National Park in Mozambique leefden 50 jaar geleden nog 2500 olifanten. Als gevolg van hevige stroperij tijdens de burgeroorlog, die van 1977 tot 1992 duurde,  waren er in het begin van het jaar 2000 nog slechts 200 olifanten over. Dankzij inspanningen voor natuurbehoud herstelt de populatie olifanten zich langzaam. Heden ten dage leven er 800 olifanten in het nationale park.
Er is echter een ongebruikelijke trend waargenomen. Van de vrouwtjes heeft 51% geen slagtanden meer en 33% van de vrouwelijke olifanten, die geboren zijn na de periode van het herstel van de populatie, zijn slagtandloos geboren. Dat vergroot de kans dat dit specifieke kenmerk genetisch wordt doorgegeven. In vergelijking met het minimale percentage van 2-4 procent slagtandloze olifanten dat normaal gesproken voorkomt in olifantenpopulaties, onthult de versnelling van zo’n zeldzame genetische eigenschap dat er iets opmerkelijks aan de hand is.
Steeds meer olifanten zonder slagtanden
 
In eerste instantie was het niet hebben van slagtanden levensreddend voor de olifanten. Het niet hebben van slagtanden leek een biologisch voordeel, want het voorkwam dat de dieren werden gedood door stropers. Maar slagtanden zijn voor olifanten van vitaal belang om in het wild te kunnen overleven. Olifanten gebruiken hun slagtanden voor allerlei belangrijke activiteiten zoals: het graven naar water in droge tijden, het plukken van voedsel uit bomen, het afschrapen van boomschors, het optillen van voorwerpen, het omhalen van bomen en zelfs uit zelfverdediging.
Het leven zonder slagtanden is veel moeilijker. Het beïnvloedt ook hun gedrag omdat ze vaak agressiever zijn. Onderzoek heeft aangetoond dat de voeding van slagtandloze olifanten aanzienlijk verschilt van olifanten die wel slagtanden hebben, wat een impact heeft op de natuur waarin ze leven. Olifanten worden gezien als de hoeksteen van het eco-systeem, ze zijn de architecten van de natuur. Dus slagtandloosheid kan een negatief domino-effect hebben, hele ecosystemen worden veranderd als de trend zich voortzet.
Het niet hebben van slagtanden kan voor bullen zelfs dodelijk zijn! Evolutiebioloog Shane Campbell-Staton en zijn onderzoeksteam hebben jarenlang onderzoek gedaan naar welke specifieke genetische veranderingen het ontbreken van slagtanden veroorzaakt. Het lijkt erop dat er twee mutaties bij betrokken zijn. De eerste mutatie is waarschijnlijk een gen op het X-chromosoom, dat een rol speelt in de vorming van slagtanden. Waarschijnlijk beïnvloedt deze mutatie ook andere belangrijke genen. Vrouwtjes hebben twee kopieën van het X-chromosoom. Als één kopie niet gemuteerd is, functioneren de genen op dat chromosoom normaal en zal de olifant nog steeds gezond zijn.
Bullen hebben echter maar één X-chromosoom. Hierdoor is de mutatie dodelijk voor ieder mannetje dat het erft. Mannelijke foetussen met de mutatie sterven vaker in de baarmoeder. Dat heeft gevolgen voor de groei van de populatie. Over het algemeen zullen er minder olifanten worden geboren, wat het herstel van een populatie olifanten schaadt, vooral in gebieden die zwaar getroffen zijn door stroperij. Soortgelijke trends zijn waargenomen in de nationale parken in Zambia.
In het olifantenweeshuis in Zambia, onder de hoede van Game Rangers International (GRI), is het weesolifantje, Kasewe opgevangen. De bijna zevenjarige Kasewe is een slagtandloos olifantje. De moeder van Kasewe was eveneens een slagtandloze olifant. In september 2016, toen Kasewe slechts negen maanden oud was, werd haar moeder het slachtoffer van een mens-olifantconflict, waar mensen en olifanten strijden om voedsel en water. Zelfs het feit dat ze geen slagtanden had, heeft haar niet kunnen redden van menselijke dreiging, met de dood tot gevolg. In de opvang in Kafue National Park wordt Kasewe samen met de andere weesolifantjes voorbereid op een zelfstandig leven in de wilde natuur.
Kasewe
Ook de moeder van het bulletje Daliso dat in juni van dit jaar werd gered, had geen slagtanden. Net als de moeder van Kasewe werd ze het slachtoffer van een mens-olifantconflict, waarbij ze dodelijk gewond raakte door een schotwond.De hulp van het Departement of National Parks & Wildlife (DNPW) werd ingeschakeld om de moederolifant medisch te behandelen. Helaas moest het hartverscheurende besluit worden genomen om de moeder te euthanaseren. Omdat de moeder een slagtandloze olifant was, is ze waarschijnlijk het slachtoffer geworden van een mens-olifantconflict.
Haar eenjarige zoon Daliso is naar de babyopvang van het olifantenweeshuis in Lusaka, gebracht. Daar wordt hij samen met de andere weesolifantjes liefdevol verzorgd en stapsgewijs voorbereid op een zelfstandig leven in de natuur. Daliso is nog te jong om te kunnen vaststellen of hij zal uitgroeien tot een slagtandloze bul.
Daliso en zijn moeder
Op korte termijn heeft slagtandloosheid misschien levens gered omdat de dieren minder aantrekkelijk waren voor stropers, maar slagtandloosheid is vooral een teken van een alarmerende ontwikkeling, die wijst op een verdere afname van de populatie. De mens, als grootste bedreiging van olifanten, wordt een steeds sterkere aanjager van de evolutie. Het menselijk handelen heeft een blijvende impact op dieren in het wild.
Het is van levensbelang om stroperij aan te blijven pakken, gericht op gebieden die essentieel zijn voor het herstel van de populatie olifanten. GRI is actief in het Kafue National Park, het grootste en oudste nationale park van Zambia. De totale oppervlakte is 66.000 km2, dat is inclusief de bufferzones tussen de parkgrens en menselijke nederzettingen.
Belangrijke populaties olifanten met slagtanden, die gebruikmaken van oude migratieroutes tussen Kafue National Park en andere nationale parken, en zelfs in andere landen zoals in Namibië, Botswana en Angola, worden gemonitord. Dat gebeurt door middel van satellietkragen die om de nek van verschillende olifanten zijn geplaatst. GRI’s Resource Protection Program stelt de overheid en de rangers in staat om deze specifieke gebieden beter te beveiligen tegen stroperij en mens-olifantconflicten. De rangers worden voorzien van een moderne uitrusting. Ook krijgen de rangers een trainingsprogramma om ervoor te zorgen dat ze de essentiële vaardigheden hebben om effectief en veilig te kunnen opereren. Daarnaast krijgen de rangers en hun families welzijnsondersteuning.
Deze inspanningen zullen niet alleen helpen om olifanten te beschermen tegen stroperij, maar beschermt ook de overlevenden. Zij zijn de toekomst van de populaties en helpen zelfs letterlijk het gezicht van olifanten te beschermen.
Back To Top